लुम्बिनी प्रदेशकाे प्यूठान जिल्ला झिमरूक – ५ मा पर्ने ओखरकाेट ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको स्थल हो। यो तत्कालीन स्थानीय राज्य व्यवस्थासँग जोडिएको पुरानो कोट अर्थात् गढीका रूपमा परिचित छ। बाइसे–चौबिसे राज्यहरूको समयमा प्यूठान क्षेत्रमा रहेका विभिन्न कोटहरू शासन सञ्चालन र सुरक्षा व्यवस्थाका महत्त्वपूर्ण केन्द्र थिए। ओखरकोट पनि तीमध्ये एक प्रमुख ऐतिहासिक स्थल मानिन्छ।
१. पुरानो राज्य व्यवस्थाको केन्द्र
ओखरकोटमा विगतमा स्थानीय शासकहरूले शासन सञ्चालन गरेको जनश्रुति छ। स्थानीय कथनअनुसार जाट मगरपछि परश घर्तीले यहाँ शासन गरेका थिए। त्यसबेलाको दरबार र सभाकक्षका भग्नावशेष अहिले पनि ऐतिहासिक स्मृतिका रूपमा उल्लेख गरिन्छन्। यद्यपि यी घटनाको विस्तृत समयक्रम र शासकहरूको विवरणलाई थप ऐतिहासिक अनुसन्धानबाट पुष्टि गर्नु आवश्यक छ।
२. बाइसे–चौबिसे राज्यकालसँग सम्बन्ध
नेपाल एकीकरणअघि पश्चिम नेपालका विभिन्न भूभागमा साना राज्य र स्थानीय शासकहरूको अस्तित्व थियो। प्यूठानमा पनि भित्रीकोट, बिजुलीकोट, बाँदीकोट, ओखरकोट, उदयपुरकोट र नारीकोटजस्ता कोटहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्थे। यी स्थलले त्यस समयको राजनीतिक शक्ति, स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा व्यवस्थाबारे अध्ययन गर्न आधार प्रदान गर्छन्।

३. पुरातात्त्विक सम्पदाको महत्त्व
ओखरकोटको अर्को विशेषता यहाँ रहेका पुराना भौतिक संरचनाका अवशेष हुन्। दरबार तथा सभाकक्षका भग्नावशेषले तत्कालीन बस्ती, शासन प्रणाली र निर्माण शैलीबारे अध्ययन गर्ने सम्भावना देखाउँछन्। यस स्थलको संरक्षण र व्यवस्थित पुरातात्त्विक अध्ययनले प्यूठानको इतिहासका थप तथ्य उजागर गर्न सक्छ।
४. धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व
ओखरकोटमा धार्मिक गतिविधि र पूजापाठको परम्परा पनि रहेको छ। विशेषगरी दशैंका बेला यहाँ पूजापाठ हुने गरेको छ । यसले ओखरकोटलाई ऐतिहासिक स्थलसँगै स्थानीय आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेको छ।
ओखरकोटको डाँडाबाट वरपरका पहाडी भूभागको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक अवशेष, प्राकृतिक सौन्दर्य र स्थानीय संस्कृति यसको पर्यटनका प्रमुख आधार हुन्। यहाँका संरचनाको संरक्षण, सूचना पाटी, ऐतिहासिक विवरणको अभिलेखीकरण र पहुँच व्यवस्थापन गर्न सके आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्न सक्छ।

ओखरकोटमा धार्मिक गतिविधि र पूजापाठको परम्परा पनि रहेको छ। विशेषगरी दशैंका बेला यहाँ पूजापाठ हुने गरेको छ । यसले ओखरकोटलाई ऐतिहासिक स्थलसँगै स्थानीय आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडेको छ।
५. पर्यटनको सम्भावना
ओखरकोटको डाँडाबाट वरपरका पहाडी भूभागको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक अवशेष, प्राकृतिक सौन्दर्य र स्थानीय संस्कृति यसको पर्यटनका प्रमुख आधार हुन्। यहाँका संरचनाको संरक्षण, सूचना पाटी, ऐतिहासिक विवरणको अभिलेखीकरण र पहुँच व्यवस्थापन गर्न सके आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्न सक्छ।
निष्कर्ष
प्यूठानको ओखरकोट केवल एउटा पुरानो बस्ती वा डाँडा मात्र होइन, स्थानीय राज्य व्यवस्थाको इतिहास, पुरातात्त्विक अवशेष र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो। यसको इतिहासको वैज्ञानिक अध्ययन, पुराना संरचनाको संरक्षण र स्थानीय जनश्रुतिको अभिलेखीकरण आवश्यक छ।